بررسی رویکرد فرهنگی، اجتماعی و تمدنی پدیده اربعین در دو اثر

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما، این دو اثر با رویکردی فرهنگی، اجتماعی و تمدنی به پدیده اربعین پرداخته‌اند و تلاش دارند ابعاد مختلف این اجتماع بزرگ دینی را از منظر علوم انسانی بررسی کنند. این آثار مجموعه مقالاتی هستند که به کوشش معینی‌پور گردآوری و توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده‌اند.

اربعین در دهه‌های اخیر، از یک مناسک مذهبی سالانه فراتر رفته و به یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اجتماعی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شده است. حضور میلیون‌ها زائر از کشور‌های مختلف و شکل‌گیری تجربه‌ای مشترک میان گروه‌های متنوع فرهنگی و اجتماعی، توجه پژوهشگران حوزه‌های جامعه‌شناسی، مطالعات فرهنگی، ارتباطات و اندیشه تمدنی را به خود جلب کرده است.

دو کتاب «مدنیت، عقلانیت، معنویت در بستر اربعین» (انتشار ۱۳۹۴) و «اربعین جهانی دیگر» (انتشار۱۴۰۱) تلاش می‌کنند این پدیده را نه فقط از منظر آیینی، بلکه به عنوان رخدادی چندلایه بررسی کنند؛ رخدادی که در آن عناصر دینی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

کتاب «مدنیت، عقلانیت، معنویت در بستر اربعین» مجموعه‌ای از ۱۴ مقاله است که در چهار بخش سامان یافته است. این بخش‌ها عبارت‌اند از: «مدنیت و امت در بستر اربعین»، «ظرفیت‌های کلان اجتماعی یک آیین دینی»، «آیین حسینی؛ ظرفیت‌های فرادینی» و «الگویی برای مطالعات آینده و اربعین‌پژوهی».

این کتاب می‌کوشد اربعین را به مثابه یک مناسک دینی جمعی با ظرفیت‌های تاریخی و تمدنی مورد بررسی قرار دهد. مقالات این مجموعه به موضوعاتی مانند امکان تحقق امت اسلامی در بستر اربعین، کارکرد‌های اجتماعی و فرهنگی این آیین، ظرفیت‌های ارتباطی آن با دیگر ادیان و همچنین ضرورت توسعه مطالعات علمی درباره اربعین پرداخته‌اند.

یکی از محور‌های اصلی این اثر، بررسی پیوند میان سه مفهوم «مدنیت»، «عقلانیت» و «معنویت» است. از این منظر، اربعین صرفاً یک حرکت احساسی و فردی نیست، بلکه بستری برای شکل‌گیری روابط اجتماعی، مشارکت عمومی و تجربه جمعی زیست دینی محسوب می‌شود.

در این نگاه، حضور میلیون‌ها انسان در مسیر اربعین به شکل‌گیری شبکه‌ای اجتماعی بر پایه ارزش‌هایی مانند همکاری، ایثار، مهمان‌نوازی و احساس تعلق مشترک منجر می‌شود؛ موضوعی که اربعین را به عرصه‌ای قابل مطالعه در حوزه علوم اجتماعی تبدیل کرده است.

این کتاب همچنین به ظرفیت‌های رسانه‌ای، سیاسی و فرهنگی اربعین توجه دارد و نشان می‌دهد که این اجتماع گسترده چگونه می‌تواند به موضوعی برای تحلیل‌های اجتماعی و تمدنی تبدیل شود. بررسی سنت میزبانی مردم عراق و رفتار‌های اجتماعی شکل‌گرفته در این مراسم نیز از دیگر محور‌های مورد توجه این اثر است.

کتاب «اربعین جهانی دیگر» حاصل مقالات دومین همایش ملی «ظرفیت‌های فرهنگی ـ تمدنی اهل‌بیت (ع)» است که در سال ۱۳۹۵ با همکاری مجموعه‌ای از مراکز علمی و پژوهشی برگزار شد. مقالات این همایش به کوشش مسعود معینی‌پور گردآوری و توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است.

این اثر با رویکردی فرهنگی و تمدنی، تلاش می‌کند تصویری گسترده‌تر از اربعین ارائه دهد و آن را در نسبت با تحولات جهان معاصر، ارتباط میان ملت‌ها و شکل‌گیری هویت‌های جمعی بررسی کند.

در این کتاب، اربعین به عنوان یک تجربه فراملی مورد توجه قرار گرفته است؛ تجربه‌ای که مرز‌های جغرافیایی و قومی را پشت سر می‌گذارد و انسان‌هایی از فرهنگ‌ها و ملیت‌های مختلف را در فضایی مشترک گرد هم می‌آورد.

یکی از موضوعات مهم مطرح‌شده در این اثر، نقش روابط انسانی در شکل‌گیری تجربه اربعین است. پدیده‌هایی مانند خدمت‌رسانی مردمی، مهمان‌نوازی، مشارکت داوطلبانه و همدلی میان زائران و میزبانان، نشان‌دهنده شکل خاصی از ارتباط اجتماعی است که در این اجتماع بزرگ شکل می‌گیرد.

«اربعین جهانی دیگر» تلاش می‌کند نشان دهد که چگونه یک مناسک دینی می‌تواند در جهان معاصر، زمینه‌ساز شکل‌گیری نوعی اجتماع متفاوت باشد؛ اجتماعی که در آن مفاهیمی مانند همبستگی، مشارکت، معنویت و هویت جمعی اهمیت دوباره پیدا می‌کنند.

یکی از نقاط مشترک دو کتاب معینی‌پور، توجه به مسئله هویت است. در جهان معاصر، هویت‌های جمعی از مهم‌ترین موضوعات علوم اجتماعی محسوب می‌شوند و انسان‌ها خود را در نسبت با ارزش‌ها، تاریخ، فرهنگ و گروه‌های اجتماعی تعریف می‌کنند.

اربعین در این نگاه، بستری برای بازنمایی یک هویت جمعی است؛ هویتی که عناصر دینی، تاریخی و فرهنگی را در کنار هم قرار می‌دهد. حضور افراد از ملیت‌های مختلف در این مراسم نشان می‌دهد که چگونه یک نماد مشترک می‌تواند زمینه ارتباط میان گروه‌های مختلف را فراهم کند.

آثار معینی‌پور را می‌توان تلاشی برای تولید ادبیات علمی درباره اربعین دانست؛ ادبیاتی که می‌کوشد این پدیده را با مفاهیم علوم انسانی تحلیل کند و آن را به عنوان موضوعی برای مطالعات جامعه‌شناختی، فرهنگی و تمدنی مطرح سازد.

در مجموع، دو کتاب «مدنیت، عقلانیت، معنویت در بستر اربعین» و «اربعین جهانی دیگر» تلاشی برای فهم عمیق‌تر یکی از مهم‌ترین پدیده‌های فرهنگی جهان اسلام هستند؛ آثاری که اربعین را نه فقط به عنوان یک مراسم مذهبی، بلکه به عنوان تجربه‌ای اجتماعی، فرهنگی و تمدنی مورد مطالعه قرار می‌دهند.