اربعین حسینی، تثبیت پیام قیام عاشورا

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مازندران، اربعین حسینی چهلمین روز پس از شهادت امام حسین (ع) در عاشورای سال ۶۱ هجری قمری که با ۲۰ صفر مصادف است. براساس برخی از نقل‌ها، اسیران کربلا روز ۲۰ صفر سال ۶۱ قمری در بازگشت از شام، برای زیارت مدفن امام حسین (ع) به کربلا رفتند؛ البته گروهی از علما همچون شیخ مفید و شیخ طوسی تصریح کرده‌اند که اسرا در بازگشت از شام به مدینه رفتند. همچنین جابر بن عبدالله انصاری، در این روز به‌عنوان اولین زائر بر سر مزار امام حسین (ع) حاضر شد. براساس قول مشهور، سر امام حسین (ع)، در روز اربعین به بدنش در کربلا ملحق شد.

زیارت اربعین از اعمال خاص این روز است و بنابر روایتی از امام حسن عسکری (ع) از نشانه‌های مؤمن دانسته شده است.

روز شمار واقعه عاشورا:

سال ۶۰ قمری

۱۵ رجب مرگ معاویه

۲۸ رجب خروج امام حسین (ع) از مدینه

۳ شعبان ورود امام (ع) به مکه

۱۰ رمضان رسیدن نخستین نامه‌های کوفیان به امام (ع)

۱۲ رمضان رسیدن ۱۵۰ نامه از کوفیان به امام (ع) توسط قیس بن مُسْهِر، عبدالرحمان ارحبی و عُمارَة سَلُولی

۱۴‌رمضان وصول نامه سران و اهالی کوفه به امام (ع) توسط هانی بن هانی سبیعی و سعید بن عبدالله حنفی

۱۵ رمضان خروج مسلم از مکه به سوی کوفه

۵ شوال ورود مسلم بن عقیل به کوفه

۱۱ ذی‌القعده نامه مسلم‌بن عقیل به امام حسین (ع) و دعوت از ایشان برای آمدن به کوفه

۸ ذیحجه خروج امام حسین (ع) از مکه و قیام مسلم بن عقیل در کوفه

۹ ذیحجه شهادت مسلم بن عقیل در کوفه

سال ۶۱ قمری

۱ محرم یاری خواستن امام از عبیدالله بن حر جعفی و عمرو بن قیس در قصر بنی‌مقاتل

۲ محرم ورود کاروان امام (ع) به کربلا

۳ محرم ورود عمر بن سعد به کربلا با سپاه چهار هزار نفری

۶ محرم یاری خواستن حبیب بن مظاهر از بنی اسد برای یاری امام حسین (ع) و ناکامی او در این مأموریت

۷ محرم بستن آب بر روی امام حسین (ع) و یارانش و پیوستن مسلم بن عوسجه به امام حسین (ع)

۹ محرم ورود شمر بن ذی الجوشن به کربلا و امان‌نامه شمر به فرزندان‌ام‌البنین

۹ محرم اعلام جنگ لشکر عمر سعد به امام (ع) و مهلت خواستن حضرت از عمر سعد

۱۰ محرم واقعه عاشورا و شهادت امام حسین (ع)، اهل بیت (ع) و یارانش

۱۱ محرم حرکت اسرا به سوی کوفه و دفن شهدا توسط بنی اسد (از اهل غاضریه)

۱۲ محرم ورود کاروان اسیران کربلا به کوفه (دفن شهدا بنابر نقلی)

۱۹ محرم حرکت کاروان اسیران از کوفه به شام

۱ صفر ورود اهل بیت (ع) و سر امام حسین (ع) به شام

۲۰ صفر اربعین حسینی و بازگشت اهل بیت امام (ع) به کربلا (بنا به نقلی) و مدینه (به نقل دیگر)

پیاده‌روی اربعین شیعیان به سوی کربلا، یکی از گسترده‌ترین مراسم عزاداری شیعیان بوده و در زمره بزرگ‌ترین اجتماعات مذهبی جهان شمرده شده است.

دلیل بزرگداشت اربعین امام حسین (ع)

اربعین به معنای چهلم است و ۲۰ صفر را که چهل روز بعد از شهادت امام حسین (ع) در روز عاشورا است، اربعین حسینی یا روز اربعین می‌نامند. طبق نقل‌های تاریخی، جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر اسلام (ص)، به همراه عطیه عوفی در اولین چهلم شهادت امام حسین (ع) به‌عنوان اولین زائر بر سر مزار امام حسین (ع) حاضر شده و قبر امام حسین را زیارت کرده است. بنابه نقل کتاب «لهوف»، بازماندگان حادثه کربلا نیز در این روز به کربلا بازگشته و قبر امام حسین (ع) و سایر شهدای کربلا را زیارت کرده‌اند هر چند برخی از عالمان آن را نپذیرفته‌اند.

بازگشت کاروان اسیران به کربلا

درباره اینکه کاروان اسیران پس از آزادی به مدینه بازگشتند یا در روز اربعین سال ۶۱ق میان عالمان شیعه اختلاف‌نظر وجود دارد.

گروهی مانند شیخ مفید (درگذشت ۴۱۳ق)، شیخ طوسی (درگذشت ۴۶۰ق)، علی بن یوسف حلی (قرن هفتم) و کفعمی (درگذشت ۹۰۵ق) تصریح کرده‌اند که کاروان اهل‌بیت (ع)، پس از برگشت از شام، به مدینه رفته‌اند نه کربلا.

برخی مانند محدث نوری و شیخ عباس قمی معتقدند به دلیل دوری مسافت، ممکن نیست بازماندگان کربلا چهل روز بعد از عاشورا به کربلا بازگشته باشند؛ زیرا پیمودن مسیر کوفه تا شام و سپس بازگشت به کربلا در مدت زمان ۴۰ روز، برای کاروان اسرای کربلا ممکن نبوده است. علاوه بر این، برخی بر این باورند که گزارش معتبری نیز بر اثبات این رویداد در دست نیست.

عده‌ای همچون سید بن طاووس در کتاب اقبال الاعمال و علامه مجلسی ورود اسرا به کربلا و همچنین مدینه در روز اربعین را بعید دانسته‌اند.

موافقان

سید ابن طاووس (درگذشت ۶۶۴ق) در کتاب لهوف نقل کرده است هنگامی که اسیران کربلا در راه بازگشت از شام، به عراق رسیدند، به راهنمایشان گفتند «ما را از راه کربلا ببر». هنگامی که آنها به قتلگاه رسیدند، جابر بن عبدالله انصاری و برخی از بنی‌هاشم را دیدند که برای زیارت قبر امام حسین (ع) آمده بودند. پس با گریه و اندوه مجلس عزایی برپا کردند و پس از چند روز به مدینه بازگشتند؛ البته سید ابن طاووس تاریخ ورود اسیران به کربلا را ذکر نکرده است.

ابن‌نمای حلی (درگذشت ۶۸۰ق) نیز بدون ذکر تاریخ نوشته است کاروان اسیران به کربلا رفته و با جابر بن عبدالله ملاقات کردند. آیت الله شهید سید علی خامنه‌ای تاریخ پژوه شیعی به نقل از سید بن طاووس- و دیگر بزرگان-نقل کرده که وقتی کاروان اسرا، یعنی جناب زینب (سلام‌الله‌علیها) و بقیه در اربعین وارد کربلا شدند، در آنجا فقط جابر بن عبد الله انصاری و عطیه‌ی عوفی نبودند، «رجال من بنی هاشم»؛ عده‌ای از بنی هاشم، عده‌ای از یاران بر گرد تربت سیّدالشّهداء جمع شده بودند و به استقبال زینب کبری آمدند. وی براین باور است که شاید این سیاستِ ولائی که زینب کبری اصرار کرد که در مراجعت از شام به کربلا بروند به خاطر همین بود که این اجتماع کوچک، اما پرمعنا، در آنجا حاصل شود.

سید محمدعلی قاضی طباطبایی (۱۲۹۳-۱۳۵۸ش) در کتاب تحقیق درباره اولین اربعین سیدالشهداء (ع) نیز بازگشت اسرا به کربلا در اولین اربعین را درست دانسته است. برخی نیز با توجه به شواهد و قراینی همچون درستی احتمال الحاق سر امام حسین (ع) به بدنش در روز اربعین، محل دفن سر و وجه استحباب زیارت اربعین، حضور اسرا در کربلا را پذیرفتنی دانسته‌اند.

گروهی نیز ضمن پذیرش اصل بازگشت کاروان اسرای بازماندگان به کربلا در مسیر شام به مدینه، زمان آن را حدود پایان صفر و اوایل ربیع الاول و یا زمانی بعد از آن دانسته‌اند. [نیازمند منبع]برخی دیگر، اربعین سال‌های بعد را زمان این رویداد شمرده‌اند. [نیازمند منبع]علامه مجلسی، رفتن اسیران به کربلا در سال دیگر را نیز بعید شمرده است.

مقام رأس الحسین

براساس نقل مشهور، سر امام حسین (ع) که در روز عاشورا جدا شده بود، در روز اربعین به بدنش در کربلا ملحق شد. این قول مشترک میان بسیاری از مورخان و اندیشمندان شیعه و سنی است.

ابن شهر آشوب سخن سیدمرتضی که گفته است «روایت کرده‌اند که سر امام حسین (ع) با جسد در کربلا دفن شد»، نقل کرده و سپس از قول شیخ طوسی نقل کرده است که به سبب ملحق شدن سر امام به بدن و دفن آن، زیارت اربعین توصیه شده است.

زیارت اربعین

در حدیثی از امام حسن عسکری (ع) زیارت اربعین یکی از پنج نشانه برای مؤمن شمرده شده است. زیارت‌نامه‌ای برای روز اربعین از امام صادق (ع) نقل شده است. شیخ عباس قمی این زیارت‌نامه را در مفاتیح الجنان در باب سوم بعد از زیارت عاشورا غیر معروفه، با عنوان زیارت اربعین نقل کرده است.

به گفته قاضی طباطبایی زیارت روز اربعین در نزد شیعیان زیارت «مَرَدُّ الرَّأس» نیز خوانده می‌شود. مَرَدُّ الرأس یعنی بازگرداندن سر، و منظور آن است که در این روز که اسرای اهل بیت به کربلا بازگشتند سر امام حسین (ع) را نیز به کربلا آوردند و دفن کردند.

راهپیمایی اربعین

قاضی طباطبایی در کتاب تحقیق درباره اول اربعین سیدالشهداء می‌نویسد: حرکت به سوی کربلا در روز اربعین از زمان امامان معصوم (ع) در بین شیعیان رایج بوده است و شیعیان حتی در زمان بنی‌امیه و بنی‌عباس نیز به این حرکت مقید بوده‌اند. توصیه به زیارت اربعین باعث شده است که شیعیان به ویژه ساکنان عراق، از نقاط مختلف این کشور به سوی کربلا حرکت کنند. این حرکت که غالباً به صورت پیاده صورت می‌گیرد یکی از پرجمعیت‌ترین راهپیمایی‌ها در جهان شمرده می‌شود. پس از سقوط حزب بعث عراق جمعیت این زائران چند برابر شده است، به طوری که گزارش‌ها از حضور ۱۵ میلیون زائر در سال ۱۳۹۲ش، حدود ۲۰ میلیون در سال ۱۳۹۳ش و ۲۷ میلیون در سال ۱۳۹۴ش خبر داده‌اند.

آمار وزارت کشور عراق حاکی از آن است که در سال ۱۳۹۲ش دست‌کم یک میلیون و ۳۰۰ هزار زائر خارجی به عراق آمده و در راهپیمایی اربعین شرکت کرده‌اند.

امام حسن عسکری (ع)

نشانه‌های مؤمن پنج چیز است:

خواندن ۵۱ رکعت نماز در شبانه‌روز (۱۷ رکعت نماز‌های یومیه و ۳۴ رکعت نافله‌های روزانه)

زیارت اربعین.

انگشتر به دست راست کردن.

پیشانی را در سجده بر خاک نهادن.

بلند گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» [۳۷]تعداد زائران پیاده‌روی اربعین از سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ش براساس آمار عتبه عباسیه [۳۸]سال تعداد زائران اربعین (نفر)

۱۴۴۶ق/۱۴۰۳ش/۲۰۲۴م ۲۱،۴۸۰،۵۲۵،

۱۴۴۵ق/۱۴۰۲ش/۲۰۲۳م ۲۲،۰۱۹،۱۴۶،

۱۴۴۴ق/ ۱۴۰۱ش/۲۰۲۲م ۲۱،۱۹۸،۶۴۰،

۱۴۴۳ق/۱۴۰۰ش/۲۰۲۱م ۱۶،۳۲۷،۵۴۲،

۱۴۴۲ق/ ۱۳۹۹ش/۲۰۲۰م ۱۴،۵۵۳،۳۰۸،

۱۴۴۱ق/ ۱۳۹۸ش/۲۰۱۹م ۱۵،۲۲۹،۹۵۵،

۱۴۴۰ق/ ۱۳۹۷ش/۲۰۱۸م ۱۵،۳۲۲،۹۴۹،

۱۴۳۹ق/ ۱۳۹۶ش/۲۰۱۷م ۱۳،۸۷۴،۸۱۸،

۱۴۳۸ق/ ۱۳۹۵ش/۲۰۱۶م ۱۱،۲۱۰،۳۶۷

انتفاضه اربعین

در إنتفاضه صفر عراق، شیعیان عراق در قالب پیاده‌روی اربعین بر ضد حکومت حزب بعث در صفر سال ۱۳۹۷ق (برابر با ۱۹۷۷م-۱۳۵۵ش) قیام کردند. در این سال حزب بعث عراق برگزاری مراسم مذهبی و برقراری موکب و پیاده‌روی به کربلا را ممنوع کرد، اما مردم نجف در ۱۵ صفر آماده برگزاری مراسم پیاده‌روی اربعین شده و به سمت کربلا حرکت کردند. این حرکت با برخورد حکومت صدام حسین مواجه شد و تعدادی از مردم کشته و گروهی نیز زندانی شدند. سید محمدباقر حکیم در این انتفاضه به حبس ابد محکوم شد و برای برخی علما همچون علامه عسکری، سید محمدحسین فضل‌الله که از عراق فرار کرده بودند، نیز حکم اعدام غیابی صادر شد.

کتاب‌شناسی

درباره اربعین امام حسین (ع) کتاب‌های متعددی منتشر شده است که برخی از آنها از این قرار است:

تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهداء (ع) نوشته سید محمدعلی قاضی طباطبایی. نویسنده با بیان اقوال مختلف و استنادات فراوان، سعی کرده بازگشت کاروان اسیران به کربلا در روز اربعین سال ۶۱ق را اثبات کند.

مجموعه مقالات اربعین تهیه شده توسط جمعی از نویسندگان پژوهشکده حج و زیارت. در این کتاب چهل مقاله با موضوع اربعین از مجلات و روزنامه‌ها گردآوری شده و از سوی نشر مشعر در سال ۱۳۹۴ش منتشر شده است.

آثار تربیتی زیارت اربعین سیدالشهداء (ع) نوشته مریم شعبانلو، قم، نشر جامعة الزهرا، ۱۴۰۰ش.

به گفته فرماندار ساری مراسم جاماندگان اربعین حسینی در مرکز استان، از ساعت ۱۷ فردا سه شنبه ۱۳ مرداد همزمان با روز اربعین حسینی از صحن امامزاده عباس تا آستانه امامزاده یحیی ساری برگزار می‌شود.

اسکندرنیا افزود: در مسیر حرکت زائران ۸ موکب برای پذیرایی مردم در نظر گرفته شده است.

عباس نواییان و گزارشی در این زمینه: